De Bijbel functioneel

Voor het tijdschrift Handelingen, tijdschrift voor praktische theologie schreef ik een bijdrage over “Bijbel en praktijk in de protestantse traditie“. Het thema van dit nummer is “de Bijbel functioneel” en sluit daarmee aan bij de serie De Bijbel literair, De Bijbel spiritueel en De Bijbel vertaald, waaraan ik ook in toenemende mate heb bijgedragen. “De Bijbel functioneel” is een boeiende poging om in kaart te brengen welke plaats de Bijbel inneemt in de verschillende geloofstradities. Hoe werkt die Bijbel nu in de praktijk? Iedereen roept nu wel dat het zo’n belangrijk boek is, maar wordt dat ook daadwerkelijk beleefd? Ik mocht dus iets schrijven over de protestanten. Het leek me niet zo interessant om te proberen het hele terrein in grote lijnen te schetsen. Ik heb ervoor gekozen om twee aansprekende voorbeelden te beschrijven: de heftige en zeer uiteenlopende reacties op de Nieuwe Bijbelvertaling en de kort oplaaiende en ook weer snel gesuste kwestie rondom de vrijgemaakte prof. Harinck die al te vrijmoedig sprak over zijn omgang met de Bijbel.

Bijbelse theologie in Afrika

Begin 2006 nam ik deel aan een conferentie in Stellenbosch. Met een groep mensen uit Afrika en Europa spraken we over de invloed die onze eigen achtergrond heeft op de manier waarop we Bijbel lezen. Voor het blad van de universiteit schreef ik een verslag. Daarin wordt duidelijk dat meer nog dan de conferentie een kerkdienst in een township grote indruk op mij maakte. Inmiddels is de bundel met bijdragen verschenen: African and European Readers of the Bible in Dialoque: In Quest of a Shared Meaning. Ik schrijf daarin iets over de manier waarop mijns inziens een brug geslagen kan worden tussen de westerse, historisch-kritische Bijbeluitleg en de lezing/toepassing van de tekst in een situatie zoals in Zuid-Afrika. Het is iets wat me sindsdien sterk bezig houdt. Als hoogleraar dient men zich tegenwoordig te profileren. Voor mij is de keus niet moeilijk: ik wil graag verder op deze ingeslagen weg op zoek naar een wetenschappelijk verantwoorde contextuele methode.

Oecumene

Soms is het helemaal niet leuk om kritisch te zijn. Op zoek naar een passend onderwerp voor het commentaar in Centraal Weekblad stuitte ik op de berichtgeving over het jubileum van de Raad van Kerken. De oecumene ligt mij na aan het hart. Ik heb als predikant ook altijd het contact en de samenwerking gezocht met collega’s van de andere kerken. Juist omdat ik het werk van binnen uit ken, voel ik ook aan waar de mogelijkheden en de beperkingen liggen. Helaas moet ik constateren dat momenteel de beperkingen sterker zijn dan de mogelijkheden. Het lijkt me verstandig om dat onder ogen te zien en om niet al te veel mooi weer te spelen. Dat laatste is echter binnen de huidige Raad van Kerken duidelijk wel het geval. Ik voelde me geroepen daar de vinger bij te leggen. De oecumene lijkt me meer gediend met realiteitszin. Overigens geloof ik er nog wel in. Daarin bevestigen mij de goede contacten die er steeds weer ontstaan op het grondvlak.

Intercultureel Bijbellezen

Op 12 juni 2008 aanvaardde Hans de Wit zijn ambt als bijzonder hoogleraar op de “Leerstoel voor vrede en gerechtigheid”, ingesteld ter gedachtenis en voortzetting van denken en doen van bisschop Dom Hélder Câmara. Ik schreef er een stukje over in Centraal Weekblad. De persoon van “de bisschop der armen” spreekt nog steeds aan. En als dat niet zo is, dan moet hij op een goede manier ter sprake worden gebracht. Voor dat laatste is Hans de Wit zeer geschikt. Hij doet dat o.a. via het wereldwijde project van intercultureel Bijbellezen “Through the Eyes of the Other”. Daardoor komt de Bijbel goed tot zijn recht en leer je elkaar als Bijbellezers in heel verschillende situaties goed kennen. Beide dragen grensoverschrijdend bij aan vrede en gerechtigheid.

Leven en dood

Voor de feestbundel van (de vanwege zijn vriendelijke en deskundigheid zeer gewaardeerde) Marten Stol schreef ik een kort artikel aansluitend bij de thematiek van veel zijn publicaties. Hij heeft boeiende studies gepubliceerd over het dagelijks leven in het oude Mesopotamië en in het bijzonder de gezondheidszorg. Het leek me daarom aardig in te gaan op iets dat me is opgevallen bij het lezen van de Ugaritische mythe van Baäl, namelijk de relatie van deze god van de vruchtbaarheid tot de god van de dood. Ze vechten een strijd uit op leven en dood. Nu eens wint de een, dan weer de ander. Men zou verwachten dat in de mythe van Baäl uiteindelijk de god van het leven als overwinnaar uit de bus komt, maar als je goed leest zie je dat de strijd onbeslist blijft. Dat is ook levensecht.

Klaas Hendrikse en de Bijbel

Zaterdag 31 mei deed ik mee aan een studiemiddag over het boek van Klaas Hendrikse (zie hier de hoofdlijnen van mijn betoog). Ik was daar in de eerste plaats als schriftgeleerde. Daarom heb ik vooral aandacht besteed aan het probleem van de verhouding tussen Bijbel en traditie. Hendrikse wekt de indruk dat hij terug gaat naar de kern van het Godsgeloof zoals Mozes dat nog begreep, maar dat daarna langzamerhand verdwenen is onder een dikke laag van regels en dogma’s. Alsof hij zelf niet ook bepaald is door de traditie waarin hij staat.

Het blijkt ook aardig om Hendrikse met Mozes te vergelijken, tot op de omslag van zijn boek aan toe. Hij is er zelf mee begonnen. Ik moet constateren dat Mozes heel wat meer uitstraling heeft dan Hendrikse. Hij had zich ook beter met Prediker kunnen vergelijken. Daarmee heeft hij veel gemeen. Dan zou ook beter duidelijk gemaakt kunnen worden dat in de Bijbel en zijn tradities er wel degelijk plaats is voor twijfel. Het is de kunst daar goed mee om te gaan. Doordat Hendrikse zo hoog inzet, alsof hij Mozes zelf is, ontstaat niet alleen een vertekend beeld van God maar ook vertekend beeld van zijn eigen positie. Uiteindelijk is hij veel geloviger dan hij doet voorkomen.

Nationalisme

Voor een goed verstaan van de oudtestamentische teksten over de verovering van het beloofde land is het mijns inziens van groot belang om inzicht te hebben in de rol van het nationalisme. Het lijkt erop alsof dat iets is dat elk volk moet zien te verwerken. Het is nodig om zijn eigen identiteit te krijgen. Het is ook nodig dat men het weet te relativeren. Het is een fase waar men doorheen moet. De oudtestamentische teksten getuigen daarvan. Het getuigt van realisme. Maar dan moet men er vervolgens ook niet in blijven steken. Ook dat toont het Oude Testament. Wie de verhalen goed leest zal ontdekken dat Israël moest leren verder te kijken dan het eigen volk en het eigen belang.

Het is een geschiedenis die zich herhaalt. Ook wij moeten leren om te gaan met het nationalisme. Het is goed als het overwonnen wordt. Daarover schreef ik een commentaar in Centraal Weekbled naar aanleiding van de dag van Europa, 9 mei.

Leven na de dood

In 1986 ben ik gepromoveerd op een proefschrift over de vergelijking van het Oude Testament en de omringende culturen wat betreft de voorstellingen van het leven na de dood (Beatific Afterlife in Ancient Israel and in the Ancient Near East). Ook daarna heb ik er nog het een en ander over gepubliceerd. In zekere zin mag ik mij dus een deskundige noemen op dit terrein. Mijn kennis is echter indirect: ik houd me slechts bezig met de beschrijving van wat anderen hierover denken en berichten. Er zijn mensen die beweren dat ze ervaringsdeskundigen zijn. Ze hebben contact met doden of hebben een kijkje kunnen nemen over de rand van het leven. Op basis van wat ik er in de loop der jaren zo allemaal over heb gelezen meen ik een kritisch standpunt in te moeten nemen. Ik schreef er een stukje over in Centraal Weekblad.

Simson in de beeldende kunst

Deze maand nam ik deel aan een conferentie over Simson. Vanuit verschillende perspectieven werd nagedacht over de vraag of Simson nu als een held of als een dwaas gezien moet worden. Ik leverde een bijdrage over de manier waarop Simson wordt afgebeeld. Ter inleiding liet ik een filmpje met een compilatie van beelden zien, begeleid door twee popsongs gebaseerd op het thema van Simson en Delila: het liefelijke ‘Samson’ door Regina Spektor en het dramatische ‘Delila’ door Tom Jones. Dat geeft een aardig effect. Het geeft ook te denken over het beeld dat wij hebben van Simson. In mijn lezing gaf ik aandacht “The Looks of Samson” en aan de manier waarop hij volgens kunstenaars zelf keek. De beelden spreken een duidelijke taal.

De Ark van het Verbond “gevonden”

Zondag 2 maart werd ik als deskundige gevraagd om commentaar te geven in het radioprogramma Schepper & co op het onlangs verschenen boek van Tudor Parfitt, waarin hij vertelt dat hij de Ark van het Verbond heeft ontdekt. Leuk om mee te maken, zo’n uitzending. Maar het is allemaal wel in een vloek en een zucht voorbij. Omdat ik me er in de voorafgaande dagen toch flink in verdiept had, heb ik er ook maar een kerkdienst aan gewijd in Biddinghuizen en ook een stukje over geschreven voor Centraal Weekblad.