Nieuwe kijk op de Koran

Over het algemeen word ik niet vrolijk van de Koran en nog minder van zijn lezers. Het boek blijft me vreemd en ik stoor me aan de vaak ongefundeerde kritiek van moslims op de Bijbel waaruit blijkt dat ze het moderne Bijbelonderzoek en discussies over de hermeneutiek niet serieus nemen. De ontmoeting met de Pakistaanse geleerde Muhammad Farooq Khan heeft me een nieuwe kijk op de Koran gegeven. Ik ontmoette hem bij symposia in Kampen en Utrecht (en de maaltijden tussendoor) in de eerste week van oktober dit jaar (2009). Hij presenteerde daar zijn gematigde (‘moderate’; de term ‘liberal’ vermijdt hij) visie op de Koran. Hij legt daarbij de nadruk op die delen van de Koran die spreken met respect over joden en christenen en die het belang van de menselijkheid benadrukken. Het meest opvallende daarbij is dat hij zijn criteria ontleent aan inzicht dat niet direct uit de Koran ontleend wordt: redelijkheid, gezond verstand en menselijkheid (zoals verwoord in de universele verklaring van de recht van de mens). In feite komt zijn benadering overeen met hoe wij doorgaans de Bijbel willen lezen en toepassen. Het aardige en bemoedigende is vooral ook dat dr. Khan niet de eerste de beste is. Hij heeft status en invloed in Pakistan. Ik vind dat heel bemoedigend. Het heeft in ieder geval mijn kijk op de Koran en zijn lezers veranderd. Ik schreef er een stukje over in het Christelijk Weekblad.

Karel van der Toorn

Voor Christelijk Weekblad schreef ik een recensie van het boek van Karel van der Toorn, Wie schreef de Bijbel? (Een week later is het ook gepubliceerd in het Friesch Dagblad. )Dat deed ik op verzoek van de hoofdredacteur. Die was zich er niet van bewust dat ik al bijna mijn hele wetenschappelijke leven met Van der Toorn te maken heb. Er zijn de nodige raakvlakken tussen ons. We zijn generatiegenoten; hij is van 1956, ik van 1957). We zijn beiden van Gereformeerden huize. Hij komt uit de Vrijgemaakte, ik uit de Synodale hoek. We wilden vroeger allebei zendeling worden. In plaats daarvan zijn we in de wetenschap terecht gekomen. We zijn beide gepromoveerd op een vergelijking van de godsdienst van Israël en de godsdiensten in de omringende culturen. Inmiddels had Karel toch al meer carrière gemaakt. Hij had gestudeerd in Parijs en bracht het al snel tot hoogleraar. Ik verdween in de pastorie, maar onze wegen bleven zich kruisen. Karel schreef een zeer uitgebreide en zeer kritische bespreking van mijn dissertatie (in Bibliotheca Orientalis 48 [1991], 40-66), maar dat weerhield hem er niet van om mij toe te laten tot de schrijvers van het mede door hem geredigeerde naslagwerk Dictionary of Deities and Demons (1995). Zijn kritiek betrof vooral mijn visie op de aard van de dodencultus in de cultuur van het oude Nabije Oosten. Die discussie is nog niet afgesloten en er zijn nieuwe vondsten die mijn visie lijken te bevestigen. Daarover verschijnt binnenkort een nieuw artikel van mijn hand. Of Karel daar weer op zal reageren, is twijfelachtig. Hij heeft het inmiddels geschopt tot voorzitter van de Universiteit van Amsterdam en heeft dus wel andere dingen aan zijn hoofd.

Intussen maak ik mij nu dus druk over zijn boek over de schrijverscultuur in het oude Nabije Oosten. Over de oorspronkelijke versie schreef ik ook al een recensie. Die moet nog worden gepubliceerd in het tijdschrift Communio Viatorum. Ik ben er zowel enthousiast als zeer kritisch over. Dat heeft met het onderwerp maar misschien ook wel met onze geschiedenis te maken. Enige terughoudendheid is daarom wel gepast.

Altijd vakantie

Nu het werk op allerlei terreinen weer de aandacht vraagt, doe ik mijn best om het gevoel van ruimte en vrijheid uit de zomertijd niet te verliezen. Ik schreef daarover een stukje voor het kerkblad van IJsselmuiden. Het is een poging om mij toe te eigenen wat ik vaak op één of ander manier lees of te horen krijg: “je moet niet zoveel moeten”. Dus zo bijzonder is wat ik schrijf niet. Ik werd wel verrast toen ik de dag nadat ik de kopij had ingeleverd in de serie “de Tien Geboden” in dagblad Trouw las dat Tatjana Simic “mijn” inzicht deelt (zie het slot van het interview).

Bible and Global Warming

Dit voorjaar hield ik in Kupang (Timor) een college over Bijbel en milieu. Dat deed ik op verzoek van de decaan. In juni heb ik het materiaal weer kunnen gebruiken bij een conferentie in Stellenbosch (zie mijn ‘paper‘). Daar bleek het namelijk een thema te zijn dat ook door een aantal collega’s aan de orde werd gesteld; maar dan wel zo dat ik het idee had er nog iets aan toe te kunnen voegen. Tussen die twee gelegenheden door kreeg ik het verzoek om bij te dragen aan een feestbundel, zo mogelijk over het onderwerp Bijbel en milieu. Zo’n feestbundel behoort een verrassing te zijn, dus ik zal hier niet melden wie het betreft. De naam van deze persoon werd overigens in Stellenbosch wel herhaaldelijk in verband met dit thema gebracht. Zo zit er dus voor mij een duidelijke samenhang in de dingen. Soms word je zo gewoon een bepaalde richting in gedreven, die overigens hoe langer ik er mee bezig ben steeds boeiender wordt.

Menselijke waardigheid

Eind juni nam ik deel aan een conferentie in Stellenbosch. Samen met collega’s van de PThU en van de universiteit van Stellenbosch bekeken we vanuit verschillen disciplines het thema “Human Dignity”. Aan mij was de taak toebedeeld om daarover iets te zeggen vanuit het perspectief van de Bijbelse theologie en daarbij in te gaan op de vraag of het beeld van een gewelddadige God afbreuk doet aan de menselijke waardigheid. Ik heb betoogd dat het tegendeel het geval is. God voelt zich volgens de betreffende teksten juist gedwongen dan in te grijpen wanneer de menselijke waardigheid op het spel staat. Hoe dat (Hij) werkt hangt sterk af van de specifieke situatie. Wat dat betreft is het heel Bijbels om God niet vast te leggen op één bepaalde eigenschap. Hij is in beweging en het zou goed zijn als ook ons denken over God in beweging zou blijven. We hebben de profetische gave van de Geest nodig om dat in te zien en toe te passen. Ik moet dat allemaal nog een keer netjes op papier zetten. Tijdens de conferentie moest ik ook nog een stukje aanleveren voor het kerkblad van IJsselmuiden. Daarin heb ik het alvast in grote lijnen samengevat.

Bijbelse theologie en Amsterdam

Afgelopen zaterdag was ik uitgenodigd om bij een bezoek van een delegatie van de Duitse kerk (EKD) aan de PKN iets te vertellen over de manier waarop momenteel aan Nederlandse theologische faculteiten Bijbelse theologie wordt gedoceerd. In het verslag van dat bezoek op de website van de PKN wordt voornamelijk aandacht geschonken aan de rede door bisschop Huber. Helaas was hij nog niet aanwezig toen ik mijn bijdrage leverde. En ik was zelf ook al weer met andere dingen bezig toen hij op maandag het gesprek inleidde. Hij legde daarbij de nadruk op de rol die de kerken zouden moeten spelen om wereldwijd aandacht te vragen voor mensenrechten. Dat sloot, zo stel ik nu achteraf vast, goed aan bij wat ik zaterdagmiddag te berde bracht. Ik vertelde toen over de aantrekkingskracht indertijd op studenten, waaronder veel Duitse, van de manier waarop in Amsterdam door Frans Breukelman c.s. Bijbelse theologie werd gedoceerd. De kracht van die benadering lag mijns inziens in de geslaagde verbinding tussen een goede lezing van de Bijbel, een heldere dogmatiek en een enthousiaste betrokkenheid bij de actualiteit. Het is goed om dat te blijven zoeken. Ik zie zelf die verbinding tegenwoordig vooral in de interculturele lezing van de Bijbel en dat heeft raakvlakken met de door bisschip Huber aangekaarte thematiek.

Jozua

Deze maand verscheen eindelijk deel 24 van de Amsterdamse Cahiers. Dat had eigenlijk nog in 2008 moeten gebeuren. Maar redactiewerk kost nu eenmaal veel tijd en bij uitgaven als deze moet dat allemaal naast het andere (wèl betaalde) werk gebeuren. Het is ook verstandig om jezelf niet al te veel op te (laten) jagen. Zeker bij een uitgave van de Amsterdamse Cahiers geldt dat het ook iets van liefhebberij heeft. Voor de wetenschappelijke status hoef je het niet te doen. Je hoopt wel dat er iets in doorklinkt van het werken met plezier aan de uitleg van de Bijbel.

Aan dit nummer heb ik weer eens een overzicht van het onderzoek bijgedragen. Het is niet de eerste keer dat ik dit doe. Het is ook niet de eerste keer dat dit uit nood geboren is. Het is vaak niet makkelijk om iemand te vinden die deze arbeidsintensieve klus op zich neemt. Ik vind het ook wel mooi werk om te doen: enig houvast bieden in de niet aflatende stroom van publicaties door te verzamelen, te schiften en te ordenen. Let ook op het passende slot.

Mijn tweede bijdrage is een artikel dat meer over Rechters dan over Jozua gaat. Dat (de uitleg van het boek Rechters) is immers het onderwerp waar ik me de komende tijd op wil concentreren. Bij al dat geschrijf op verzoek moet je goed opletten dat je de eigen onderzoeksdoelen niet uit het oog verliest. Nu liet een en ander zich deze keer goed combineren, omdat het begin van Rechters het slot van Jozua bijna woordelijk herhaalt.

De humor van de Bijbel

Onlangs verscheen een artikel van mij in het tijdschrift Interpretatie over humor in de Bijbel. Dat is een bewerking van een uitgebreider stuk dat ik eerder voor Kabats, het blad van de theologische faculteit van de VU, schreef. Het is een boeiend onderwerp. Maar het is ook riskant om erover te schrijven. Humor is immers subjectief. Zo’n studie zegt waarschijnlijk ook heel veel over de schrijver zelf.

Het nut van conferenties

Het conferentieseizoen is dit jaar weer vroeg begonnen. De meeste bijeenkomsten voor mensen die zich zoals ik op wetenschappelijke wijze met de Bijbel bezig houden, zijn in de zomertijd. Met uitzondering van de allergrootste: de Annual Meeting van de Society of Biblical Literature die elk jaar ergens in november, kort voor Thanksgiving, in de VS gehouden wordt. Voor mij startte het dit jaar weer in Praag. Daar wordt elk jaar in de week na Pasen een Colloquium Biblicum gehouden. Dat is een kleinschalige bijeenkomst waar vooral mensen komen die enige affiniteit hebben met de manier waarop exegeten als Karel Deurloo (“Amsterdamse School”) en Bernd Diebner het Oude Testament benaderen. In een goede, open sfeer wordt daar met passie Bijbel gelezen. Ik was er nu voor de tweede keer en hoop dat het een goede traditie wordt dat men ook vanuit de PThU deelneemt, omdat er veel raakvlakken zijn met de manier waarop wij aan onze universiteit de Bijbelse theologie benaderen.

De conferentie vindt steeds in de week na Pasen plaats omdat men dan in Praag vakantie heeft. Bij ons is dat wat anders geregeld en ik moest allerlei afspraken verzetten. Ik had echter niet goed opgelet en daardoor moest ik op het laatste moment twee kerkdiensten afzeggen. Om mij te verantwoorden schreef ik een stukje in het kerkblad over het nut van conferenties.

De Bijbel als antidepressivum

Onlangs wijdde het tijdschrift Interpretatie een nummer aan het thema ‘Geestelijke gezondheid’. Het inleidende artikel door Sytze Ypma heeft als pakkende titel ‘De bijbel als antidepressivum’. Hij had eerder al een boek geschreven over dit onderwerp: Geloven als antidepressivum (Zoetermeer 2008). Begin januari stond er ook een artikel over in dagblad Trouw.  Daarmee treedt hij in het voetspoor van Eugen Drewermann. Ook hij verbindt exegese en psychotherapie. Voor het genoemde nummer van Interpretatie schreef ik een kritisch stukje over de persoon (zijn ‘drive’) en het werk van Drewermann. Het is duidelijk dat hij een punt heeft, maar ik ervaar het ook als storend dat hij steeds weer dat ene punt wil maken. Daarmee doet hij mijns inziens te kort aan de Bijbel.

Overigens heb ik me zelf in het verleden ook wel gewaagd als psychologiserende uitleg, niet alleen vanaf de kansel (zoals dat zo vaak gebeurt) maar ook in geschrifte, namelijk over de gemoedstoestand van koning Hizkia volgens Jesaja 38.