Opnieuw Nahum

Wanneer je wordt uitgenodigd om een lezing te houden bij een congres, dan vraagt men vaak om iets te zeggen over een onderwerp waar je al lang niet meer mee bezig bent. Momenteel werk ik hard aan een commentaar op het boek Rechters, maar men kent mij vooral van mijn commentaar dat ik nu alweer meer dan tien jaar geleden over Nahum schreef. Vanwege die bestudering van Nahum heb ik mij in die tijd ook intensief bezig gehouden met andere kleine profeten, vooral met het verwante boek Jona. Dat leverde mij de vraag op om mee te doen aan een serie lezingen over Jona tijdens een congres in Lissabon in de zomer van 2008. Die serie is nu gepubliceerd in het online tijdschrift The Journal of Hebrew Scriptures. Mijn bijdrage is een reactie op de lezing van Jacob Wöhrle waarin hij op klassiek Duitse wijze de tekst van Jona en andere profeten uiteenrafelt en verdeelt over verschillende redacties. Ik stel daartegen voor om vast te houden aan de eenheid van de boeken Jona en Nahum en kom met een simpeler verklaring voor de overeenkomsten tussen deze en andere boeken.

Wat ik mij van die bijeenkomst in Lissabon vooral herinner was de aanblik van de vliegtuigen die tamelijk laag over vlogen op weg naar het nabij gelegen vliegveld. Verder was ik verbijsterd door de hardheid waarmee enkele Duitse collega’s elkaar de pan uitveegden. Achteraf begreep ik dat dit te maken had met elkaar bestrijdende scholen. De manier waarop ik op Wöhrle reageerde was hiermee vergeleken een toonbeeld van nuance en zachtmoedigheid.

50 en het leedvermaak daarbij

In de zomer van 2007 hield ik op een gezamenlijke bijeenkomst van de Zuid-Afrikaanse en Nederlands/Belgische werkgezelschappen voor de studie van het Oude Testament een lezing over leedvermaak. Het thema van de bijeenkomst was “Exile and Suffering”. Het leek me aardig om de dingen eens van een andere, onverwachte kant te bekijken. Daarbij werd ik in de eerste plaats geïnspireerd door de bijtende spot waarmee in Jesaja 14 de val van de koning van Babel wordt beschreven. Het artikel is nu gepubliceerd in het vijftigste deel van Oudtestamentische studiën.

Ik zal me die bijeenkomst vooral herinneren vanwege het feit dat ik daar 50 jaar werd. Het speet me niet dat ik door deze gewichtige activiteit de festiviteiten rondom dit feest mis zou lopen. De geforceerde gezelligheid en drukte van verjaardagsfeesten is niet aan bij besteed. Het was de organisatoren van de bijeenkomst in Pretoria echter niet ontgaan dat ik precies even oud was als het werkgezelschap in Zuid-Afrika. En tijdens het diner ter gelegenheid van het jubileum van de OTSWA kreeg ik dus een toespraak (van mijn vriendelijke collega Jurie le Roux), cadeautje en werd ik zelfs toegezongen. Ik beschouwde dit niet als leedvermaak.

Beeldspraak

In mijn functie als hoofdredacteur van PThUnie, het ‘Magazine van de Protestantse Theologische Universiteit’, word ik geacht elk nummer te beginnen met een wervend stukje, waarin de belangstelling van de lezer gewekt moet worden. Het is steeds weer de kunst om daarbij de juiste toon te treffen: niet al te zwaar, maar ook weer niet te lichtvoetig. Het moet iets academisch uitstralen, maar ook duidelijk maken dat men niet hoeft te vrezen voor moeilijk te verteren, ingewikkeld proza.In zo’n situatie is enige ironie vaak wel passend. Deze keer kon ik mij in de inleiding en ook in een column prettig boos maken over het door mij waargenomen ongebreidelde gebruik van beeldspraak.

Sprinkhanen

Voor het tijdschrift Interpretatie schreef ik een stukje over sprinkhanen. Ze zijn vooral bekend als een plaag, maar daarnaast gelden ze voor velen ook als lekkernij. Het is boeiend en in bepaalde opzichten ook treurig makend om te zien hoe het wel en wee van een samenleving verweven kan zijn met deze merkwaardige insekten.

Profeten en Kerst

Over Kerstmis moet je niet zeuren. De kritiek over gebrek aan diepgang is voorspelbaar en heeft daarom weinig overtuigingskracht. Wat mij zelf helpt om de zin van het feest te zien en om het goed te vieren, is de profeten aan het woord te laten. Hierbij heb ik de versregels uit Gezang 284:1 in mijn hoofd:

“opdat de mensen weten

uw heilige profeten

zijn niet verblind geweest”.

Voor Centraal Weekblad en voor het Kerkblad van IJsselmuiden schreef ik stukjes waarin ik probeer het profetische geluid te laten klinken. Niet om het feest te bederven, maar om het voluit te vieren.

“Oordeelt niet!”

Voor het nummer van 5 december van Centraal Weekblad mocht ik weer het commentaar van de redactie schrijven. Dan denk je in eerste instantie aan iets aardigs, in de geest van een Sinterklaasgedichtje. Daar maak ik graag werk van. In dat soort rijmerij zit vaak wel het nodige moralisme. Dat is nauwelijks te vermijden als men zich laat inspireren door een goedheiligman met een groot boek waarin alle daden van de mensen die hij bezoekt staan vermeld. Ter voorbereiding dook ik nog eens in de niet aflatende stroom aan actuele informatie die ons via internet worden aangeboden en in de misschien nog wel grotere stroom aan commentaar daarop. Ik werd getroffen door een heftige discussie op de website van Trouw over de mogelijk te lage straf voor een jonge misdadiger en besefte dat het wel heel verleidelijk is om op de rechterstoel plaats te nemen. Mensen spreken wel heel snel heel harde oordelen uit. Een beetje tegenwicht kan geen kwaad. En laat men ook eens naar zichzelf kijken. Daar zijn goede Bijbelse gronden voor (zie de titel boven dit stukje), maar die heb bewust achterwege gelaten, net zo goed als we blijkbaar Sinterklaas niet nodig hebben om ons moralisme bot te vieren.

Verandering?

Zo ongeveer eens per maand lever ik de tekst voor het ‘commentaar van de redactie’ in Centraal Weekblad. Daarbij probeer ik natuurlijk zoveel mogelijk aan te sluiten bij de realiteit. De afgelopen week was dat moeilijk. Het was duidelijk dat bijna iedereen met belangstelling de verkiezingsstrijd in de USA volgde. Bij het verschijnen van het nummer van CW zou de uitslag bekend zijn. Het zou mooi zijn als ik daarop kon reageren. De kopij moet echter aan het begin van de week ingeleverd worden, op een moment dus dat nog niet zeker was wie zou gaan winnen. Ik stond voor de verzoeking om te gokken op de te verwachten overwinning van Obama. Waarschijnlijk zou de eindredacteur dat echter niet hebben toegelaten. Bovendien weet je ook maar nooit met die Amerikanen. Al eerder – tot tweemaal toe bij de verkiezing van George W. Bush – hebben zij laten zien heel anders te denken dan de gemiddelde Europeaan. Ik koos er dus voor om in te gaan op het door beide kandidaten centraal gestelde thema: verandering. Ik schreef er een zuinig stukje over. Misschien zou ik er, nu duidelijk geworden is dat Obama inderdaad gewonnen heeft, iets optimistischer over moeten zijn. Maar ik houd mijn twijfels. Het blijft mensenwerk en mensen moeten wel zelf willen veranderen.

Bidden

Lang geleden vroeg Klaas van der Kamp mij na een kerkdienst om de tekst van mijn gebeden, om die op de website van de Raad van Kerken te plaatsen. Ik kon hem toen niet van dienst zijn, want ik schrijf mijn gebeden doorgaans niet uit. Ik beloofde hem een en ander op papier te zetten. Daar kreeg ik spijt van. Het is makkelijker voor mij, zo ontdekte ik, om wetenschappelijke betogen te formuleren dan om gezeten achter de computer een gebed uit te schrijven. Pas kwam ik Klaas weer tegen en bevestigde ik onze afspraak. Het resultaat – een aantal gebeden die ik uitsprak tijdens twee kerkdiensten in Kampen op zondag 26 oktober 2008 – is nu te lezen op de genoemde website. Het was voor mij een goede oefening. Ook dit onderdeel van de liturgie verdient een zorgvuldige voorbereiding. Ik zie het ook als een training in het zoeken naar goede formuleringen. Voor mijn eigen beleving als voorganger is het belangrijk om me mede te laten leiden door de emoties van het moment en dus de gebeden niet vooraf uit te schrijven. Door het af en toe wel te doen word ik mij bewust van de keuzes die ik maak en kan ik voorkomen dat ik verval in al te gemakkelijk uitgesproken en daardoor wellicht holle frasen.

NBV Studiebijbel

Deze week is de NBV Studiebijbel officieel gepresenteerd. Het is een mooi boek geworden. Dat was ook wel te verwachten, want er is lang aan gewerkt. Dat kan ik weten, want ik heb er ook enkele stukjes aan bijgedragen en wel aan Nahum, Habakuk en Zefanja. De kopij had ik al twee jaar geleden ingeleverd. Behalve mijn bewondering voor de fraaie uitgave heb ik ook mijn aarzelingen. Dat geldt niet zozeer voor dit boek, maar meer de vraag of het wel verantwoord is een Bijbel uit te geven zonder goede begeleiding. De NBV verscheen in 2004. De studiebijbel met de hoognodige aantekeningen kwam pas vier jaar later. Dat had wel eerder gemogen. Over dit onderwerp schreef ik een stukje voor Centraal Weekblad.

De hemel en ons aardse leven

Voor het boekje Wie kan er aarden hier beneden?: over de betekenis van de hemel schreef ik een bijdrage over de manier waarop in het Oude Testament aangekeken wordt tegen de hemel. Ooit (in 1986) heb ik in mijn proefschrift betoogd dat het geloof in een leven na de dood en de hoop op Gods ingrijpen daarbij een veel grotere plaats innam in de godsdienst van het oude Israël dan de weinige teksten hierover in het Oude Testament doen vermoeden. Daar ben ik nog steeds van overtuigd. Dat neemt niet weg dat ook duidelijk is dat de lezer in het Oude Testament voortdurend naar het aardse leven wordt verwezen. Het geloof in een hemel en de hoop op een zalig leven na de dood staan niet op zichzelf. Het is niet zinvol om over dit onderwerp te gaan speculeren. Als erover gesproken wordt dan is het bedoeld om van daaruit de gelovige mens te helpen haar/zijn plek te vinden in dit aardse leven.